Uczestnictwo w sporcie ma szereg pozytywnych skutków. Zwykle sportowcy prowadzą zdrowsze życie niż osoby niebędące sportowcami. Udział w sporcie dla większości osób jest zdrowym doświadczeniem,może być świetnym sposobem na budowanie poczucia własnej wartości i promowanie pozytywnego samopoczucia, to pewne aspekty środowiska sportowego mogą zwiększać ryzyko wystąpienia ZO. Najważniejsze aspekty sprzyjające rozwojowi ZO to ogromna presja rywalizacji i wygrywania.
Uważa się, że niefunkcjonalne wzorce żywieniowe są bardziej rozpowszechnione wśród sportowców niż w populacji ogólnej. Obraz ZO u osób profesjonalnie uprawiających sport może się różnić od tego, jaki występuje u osób niebędących sportowcami. Mimo że kobiety stanowią znaczną większość wśród osób, które szukają profesjonalnej pomocy w związku z zaburzonymi wzorcami odżywiania, zjawisko to dotyczy także mężczyzn sportowców. W populacji ogólnej od 10 do 25 procent osób z zaburzeniami odżywiania to mężczyźni. Wg badań Sundgot-Borgen i Torstveit (2004) ZO pojawiają się częściej u sportowców płci męskiej w porównaniu z mężczyznami niebędącymi sportowcami . Według różnych badań częstość występowania ZO waha się od 0-19% u sportowców płci męskiej i do 6-45% u sportowców płci żeńskiej. (Byrne i McLean, 2002; Greenleaf, Petrie, Carter i Reel, 2009; Martinsen, Bratland-Sanda, Eriksson i Sundgot-Borgen, 2010; Petrie, Greenleaf, Reel i Carter, 2008; Schaal i wsp., 2011; Sundgot-Borgen i Torstveit, 2004). Badanie z 1999 roku wykazało, że wśród sportowców z college’u (NCAA) 35 procent kobiet i 10 procent mężczyzn było z anoreksją, a 58 procent kobiet i 38 procent mężczyzn było zagrożonych bulimią. Badanie przeprowadzone w 2004 roku przez Norweski Uniwersytet Sportu i Wychowania Fizycznego wykazało, że elity norweskich sportowców były prawie trzy razy bardziej narażone na ZO niż przeciętny Norweg. Badanie wykazało, że 13.5 procent ocenianych sportowców miało zaburzenia odżywiania w porównaniu z 4,6 procent ogólnej populacji. Erin Rubenking, zastępca dyrektora i koordynatorka opieki klinicznej w programie Psychological Health and Performance na University of Colorado Athletic Department uważa, że „istnieje błędne przekonanie, że zaburzenia odżywiania są zaburzeniami u kobiet. Rzeczywistość jest taka, że mężczyźni zmagają się z zaburzeniami odżywiania tak jak kobiety. Z tego powodu mężczyźni często potrzebują dużo więcej czasu, aby uzyskać pomoc”. NEDA (National Eating Disorders Association) szacuje, że około 33% sportowców płci męskiej uprawiających sporty estetyczne, takie jak kulturystyka, gimnastyka, pływanie i zapasy, cierpi na zaburzenia odżywiania. W niektórych badaniach aż 70% sportowców uprawiających sporty siłowe było na restrykcyjnych dietach lub wykazywało niewłaściwe zachowania żywieniowe w celu zmniejszenia masy ciała przed zawodami. W innym badaniu stwierdzono, że 13% sportsmenów i 11% sportsmenek objada się co najmniej raz na tydzień.
Co ciekawe, sportowcy posiadają większą wiedzę na temat żywienia niż osoby niebędące sportowcami, jednak rzadziej wykorzystują ją w planowaniu i przygotowywaniu posiłków. Mają także tendencję do modyfikacji własnej diety bez konsultacji dietetycznych – uważają się za „wyjątkowe przypadki”. Badania nad dorosłymi sportowcami przy użyciu podejścia dwuetapowego (samopis za pomocą kwestionariusza, a następnie wywiad kliniczny przeprowadzony przez doświadczonego terapeutę) pokazują, że sportowcy mają tendencję do niedoceniania zaburzeń odżywiania (Sundgot-Borgen i Torstveit, 2004; Torstveit i in., 2008). Dlatego też częstość występowania ZO wśród sportowców może być wyższa niż wynika to z badań z wykorzystaniem samoopisu.
ZO wynikają z kombinacji czynników, które obejmują genetykę, osobowość, naciski społeczno-kulturowe związane z szczupłością, uczeniem się społecznym i kwestie rodzinne. Zwykle wywoływane przez ograniczenia dietetyczne (diety) w celu utraty wagi. Często zaczynają się lub nasilają w okresach przejściowych, na przykład gdy dana osoba opuszcza dom, aby uczęszczać na studia. Generalnie kultura sportowa z naciskiem na perfekcjonizm oraz optymalny wygląd, masę ciała oraz przewaga konkurencyjna z tym związana to czynniki to wpływające na coraz większą liczbę sportowców z ZO.
Problemy mają często skryty charakter, co potwierdziło fińskie badanie, którego wyniki wskazywały, że blisko połowa wszystkich chorujących na jadłowstręt psychiczny jest niezdiagnozowana. Wiele innych doniesień naukowych sugeruje, że diety eliminacyjne poprzez ciągłe skupianie uwagi na restrykcjach i ograniczeniach mogą potęgować ZO.
Nieregularny lub utracony cykl menstruacyjny, ospałość lub obsesja na punkcie osiągnięcia „liczby na skali” mogą być oznaką, że zdrowie jest zagrożone, a ZO mogą mieć druzgocący wpływ na zdrowie i wydajność sportowców, dlatego nie należy poświęcać zdrowia psychicznego i fizycznego dla wydajności.
Badania wykazały słabą świadomość i wiedzę trenerów w zakresie zaburzeń odżywiania (Nattiv i in., 2007; Turk, Prentice, Chappell i Shields, 1999). Jednym z ważnych aspektów zapobiegania zaburzeniom odżywiania wśród sportowców jest zwiększenie wiedzy trenerów na temat czynników ryzyka i czynników wyzwalających, jak identyfikować oznaki i objawy oraz jak radzić sobie z obawami dotyczącymi zaburzeń odżywiania. Zaburzenia odżywiania i zespół REDS są zatem sugerowane jako obowiązkowy program nauczania w kształceniu trenerów we wszystkich dyscyplinach sportowych (Bonci i in., 2008). Wszystko to oznacza, że sportowcy i ci, którzy z nimi współpracują, muszą być czujni, aby wykryć oznaki przewlekłych kłopotów. A ZO to nie tylko zaburzone odżywianie. To także, a może przede wszystkim, poważne choroby psychiczne o wysokim wskaźniku śmiertelności (Smink, van Hoeken i Hoek, 2012); często są długotrwałe i mają znaczący negatywny wpływ na jakość życia jednostki (APA, 1994).
Czynniki ryzyka występowania ZO u sportowców:
- częstą regulację wagi, stosowanie diety i doświadczaną presję na odchudzanie, cechy osobowości, wczesne rozpoczęcie treningu sportowego, kontuzje, objawy przetrenowania, postrzeganie zagrożeń i wpływ zachowań trenerskich (Smolak, Murnen, & Ruble, 2000; Sundgot-Borgen, 1994).
- sport, który podkreśla wygląd, wagę lub muskulaturę (gimnastyka, nurkowanie, kulturystyka, zapasy),
- sport skupiający się na jednostce, a nie na całej drużynie (gimnastyka, bieganie, łyżwiarstwo figurowe, taniec, nurkowanie),
- trenerzy, którzy koncentrują się przede wszystkim na sukcesie i wydajności, a nie na sportowcu indywidualnie,
- stroje odsłaniające ciało,
- domniemanie zdrowia na podstawie dobrych wyników sportowych.
- presja (rzeczywista lub postrzegana) ze strony trenerów i innych osób, aby schudnąć
- obserwowane zachowania związane z jedzeniem i ćwiczeniami kolegów z drużyny i konkurentów.
- podobieństwo między cechami „dobrego sportowca” a objawami ZO. Zachowania, takie jak pójście „dodatkowy trening” lub bycie bardziej zdyscyplinowanym w stosunku do jedzenia, mogą w rzeczywistości odzwierciedlać niezdrowy związek z ćwiczeniami lub jedzeniem, a nie zachowania zdrowego, ale oddanego sportowca.
Chcesz dowiedzieć się więcej? Zapraszam do zakupu materiałów psychoedukacyjnych „Waga Sukcesu – Zaburzenia odżywiania u sportowców”
Natomiast jeśli chcesz sprawdzić materiały, zapraszam do Sklepu, gdzie można otrzymać za darmo pierwszy rozdział „Waga Sukcesu – Zaburzenia odżywiania u sportowców”.
